Szczepienia
KIEDY SZCZEPIĆ ?
Szczepienia ochronne są powszechną, bezpieczną i tanią metodą zapobiegania groźnym chorobom zakaźnym, które w czasach przed wprowadzeniem masowego uodparniania zbierały ogromne żniwo wśród dzieci, a szczególnie tych najmłodszych. Wokół szczepień narosło wiele mitów i nieprawdziwych przekonań. Każde szczepienie wiąże się wprawdzie z ryzykiem powikłań, jednak zdarzają się one niezwykle rzadko i mają łagodny przebieg. Znacznie większe zagrożenie stanowi dla dziecka zachorowanie na którąkolwiek z chorób przeciwko którym wykonuje się szczepienia.
Czasami (ale rzadko) szczepienia odracza się. Przyczyną są tzw. przeciwwskazania czasowe, najczęściej są to zakażenia gardła, migdałków, ucha i oskrzeli. Przeciwwskazaniem czasowym może być również zakażenie układu moczowego oraz biegunka. Przy kontrolnej wizycie w poradni, po wyzdrowieniu dziecka jest ono szczepione (wydłużona przerwa między szczepieniami nie wpływa negatywnie na wytworzenie odporności, jednak nie należy zwlekać ze zgłoszeniem się na szczepienie).
Zdarzają się, ale bardzo rzadko przeciwwskazania trwałe do szczepień:
- choroby układu nerwowego- do szczepienia przeciwko krztuścowi -o tym decyduje neurolog
- zaburzenia odporności- do szczepienia przeciwko gruźlicy, śwince, odrze, różyczce oraz doustnej szczepionce przeciwko polio
- alergia na białko jaja kurzego, niektóre antybiotyki lub inne substancje stanowiące składnik szczepionek: żelatyna, tlenek glinu.
Natomiast mogą być szczepione:
- wcześniaki
- dzieci z alergią, chorujące na astmę, poddawane odczulaniu
- dzieci zażywające antybiotyki
- dzieci zażywające niskie doustne dawki sterydów, lub sterydy wziewnie lub w maściach;
Kalendarz szczepień obowiązkowych
W pierwszej dobie życia dziecka noworodek zaszczepiony zostaje pierwszą dawką rekombinowanej szczepionki przeciwko WZW typu B podawaną domięśniowo oraz pierwszą dawką żywej szczepionki przeciwko gruźlicy BCG podawaną śródskórnie. Odczyn po zaszczepieniu BCG pojawia się po paru tygodniach jako niewielka ropiejąca zmiana, nie wymagająca żadnego postępowania leczniczego poza zachowaniem sterylności i ochroną przed urazem.
Po kolejnych kilku tygodniach w miejscu tym tworzy się strupek, a następnie blizna, którą ocenia się w dwunastym miesiącu życia dziecka. Wielkość blizny poniżej 3 mm, świadczy o nieprawidłowym podaniu szczepionki, co związane jest z koniecznością ponownego zaszczepienia dziecka. Dzieci , u których rozmiar blizny przekracza 3 mm nie wymagają doszczepienia. U niemowląt, które miały styczność z osobą chorą na gruźlicę wykonuje się w dwunastym miesiącu życia próbę tuberkulinową. Dzieci z ujemnym wynikiem próby powinny zostać zaszczepione w dniu jej odczytania.
Pierwsza dawka szczepionki przeciw WZW typu B jest początkiem cyklu szczepienia przeciwko tej chorobie zgodnie ze schematem 0-1-6. Noworodkom matek z obecnym antygenem HBs podaje się równocześnie ze szczepieniem dawkę immunoglobuliny HBIG. Takie postępowanie zwiększa odpowiedź poszczepienną. U dzieci zaszczepionych w okresie noworodkowym nie przewiduje się doszczepienia w późniejszym czasie.
W siódmym tygodniu życia wykonywana jest pierwsza dawka pierwotna szczepienia podstawowego DPT.
Szczepionka DTP zawiera toksoidy: tężcowy (oczyszczone anatoksyny adsorbowane na wodotlenku glinu) i błoniczy oraz w zależności od formy szczepionki zabite całe komórki Bordetella pertussis tzw. DTwP lub tylko część białek tej bakterii tzw. DTaP (postać acelularna). W kalendarzu szczepień obowiązkowych nadal znajduje się DTwP, chociaż szczepionka acelularna jest postacią zalecaną, z powodu jej większego bezpieczeństwa i mniejszej ilości niepożądanych odczynów poszczepiennych. Zaleca się również aby wraz z pierwszą dawką szczepionki DTP oraz drugą dawką szczepionki przeciwko WZW B podawać szczepionkę przeciwko Haemophilus influenzae typu B (HiB). Obowiązkowo przeciwko Haemophilus influenzae szczepione są dzieci z domów dziecka.
Po sześciu tygodniach od pierwszej dawki podawana jest druga dawka DPT wraz z pierwszą dawką inaktywowanej szczepionki przeciwko poliomyelitis- IPV oraz ewentualnie drugą dawką szczepienia p/HiB. Po kolejnych sześciu tygodniach podawana jest trzecia i ostatnia dawka pierwotna DTP, druga dawka IPV oraz ewentualnie trzecia dawka przeciw HiB. Zaletą szczepionki IPV jest jej większe bezpieczeństwo, brak ryzyka niepożądanej reakcji w postaci VAPP (vaccine associated polio paralisys), wadą natomiast jest niewytwarzanie odporności miejscowej, co ma miejsce w wyniku szczepienia doustną poliwalentną szczepionką OPV, której obecnie nie podaje się niemowlętom.
Między 13 a 14 miesiącem życia dziecko szczepione jest przeciwko odrze, śwince i różyczce. U dzieci, które przechorowały którąkolwiek z tych chorób szczepienie wykonuje się po dwóch miesiącach od wyzdrowienia.
Między 16 a 18 miesiącem życia podawana jest czwarta dawka uzupełniająca DPT oraz trzecia uzupełniająca dawka szczepienia przeciw poliomyelitis- IPV. Szczepienia te kończą cykl szczepień podstawowych. Wskazane jest podanie dawki przypominającej przeciwko HiB.
W szóstym roku życia podaje się szczepionkę DTaP (toksoid tężcowy i błoniczy oraz postać acelularna szczepionki przeciwkrztuścowej) oraz OPV. Są to pierwsze dawki szczepień przypominających.
W siódmym roku życia – w roku podjęcia nauki w szkole podawana jest szczepionka przeciw odrze lub zalecane szczepienie przypominające przeciw odrze, śwince i różyczce. Po sześciu tygodniach podawana jest druga szczepionka BCG. Jest to jedyne szczepienie przeciw gruźlicy wykonywane bez przeprowadzania próby tuberkulinowej. Wyjątek stanowią dzieci, które miały kontakt z osobami chorymi na gruźlicę, u których wykonuje się próbę i w przypadku ujemnego wyniku szczepi się w dniu jej odczytania. Należy pamiętać, że szczepionka przeciw odrze, śwince i różyczce (również każda z nich osobno) powoduje czasową anergię manifestującą się ujemnym odczynem tuberkulinowym, dlatego próbę tuberkulinową można wykonać dopiero sześć tygodni po zaszczepieniu w/w szczepionką.
W 12 roku życia przeciwko gruźlicy zaszczepione zostają tylko te dzieci, u których wynik próby Mantoux był ujemny.
Dziewczęta w 13 roku życia szczepi się przeciwko różyczce.
W 14 roku życia przeprowadza się cykl szczepień przeciw WZW B u tych dzieci, które nie zostały zaszczepione w okresie noworodkowym lub później. Jednocześnie podaje się drugą dawkę przypominającą DT. Trzecia ostatnia dawka przypominająca DT podawana jest w ostatnim roku nauki w szkole.
Kiedy szczepić dzieci przeciwko grypie?
W 2004 r. Komitet Doradczy ds. Szczepień WHO zalecił pediatrom, lekarzom rodzinnym i innym specjalistom zajmującym się dziećmi, aby szczepić przeciwko grypie wszystkie zdrowe dzieci w wieku od 6 do 35 miesiąca życia wyłącznie szczepionkami inaktywowanymi (z drobnoustrojów zabitych) z rozszczepionym wirionem (typu split) oraz podjednostkowymi (typu subunit).
Już w 2002 roku amerykański Komitet Doradczy ds. Szczepień uznał dzieci zdrowe w wieku od 6 do 24 miesięcy za grupę dużego ryzyka hospitalizacji i zalecił szczepienia przeciwko grypie. Dwa lata później swoje rekomendacje w tej sprawie wydało także WHO. W wielu badaniach wykazano bowiem, że w sezonie epidemicznym grypy częstość hospitalizacji jest wśród młodszych dzieci większa niż wśród dzieci starszych.
Ponieważ dostępne obecnie szczepionki nie zostały zarejestrowane do stosowania u niemowląt do 6 miesiąca życia, zaleca się, by ryzyko zachorowania u młodszych dzieci (najbardziej narażonych na ciężki przebieg i powikłania grypy) zmniejszyć, szczepiąc rodziców, opiekunów, rodzeństwo i inne osoby mieszkające z takimi dziećmi w jednym mieszkaniu lub mające z nimi częsty kontakt.
Powikłania grypy u dzieci
Najczęstszym powikłaniem grypy jest ostre zapalenie uszu, które może prowadzić do częściowej utraty słuchu lub głuchoty. U niemowląt i małych dzieci często zdarza się też zapalenie oskrzelików i zapalenie płuc. U niektórych dzieci mogą wystąpić drgawki gorączkowe, zaburzenia żołądkowo-jelitowe (np. bóle brzucha, wymioty, biegunka), zapalenie mięśnia sercowego oraz inne infekcje, w tym angina paciorkowcowa. Szczególnie niebezpieczne są powikłania ze strony układu nerwowego: zapalenie mózgu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, wylewy podpajęczynówkowe, śpiączkowe zapalenie mózgu, a nawet ostre psychozy. Trzeba też pamiętać, że w przebiegu grypy dochodzi do zaostrzenia już istniejących chorób, np. astmy, mukowiscydozy.
Aby uzyskać zadowalające miano przeciwciał u nieszczepionych dotąd dzieci do 9 roku życia, konieczne jest podanie 2 dawek w odstępie co najmniej 1 miesiąca. Jeśli to możliwe, drugą dawkę należy podać przed grudniem. Preferowanym miejscem wstrzyknięcia szczepionki u dzieci starszych jest mięsień naramienny, a u niemowląt i małych dzieci przednioboczna okolica uda.
Nie przesadzać ze szczepieniem dzieci
Choć wśród dzieci zapadalność na grypę jest bardzo duża, to jednak zgony i ciężkie powikłania występują przede wszystkim u osób po 65 roku życia oraz u chorych na niektóre choroby przewlekłe, zaliczanych do grup dużego ryzyka.
“W Polsce zaleca się szczepienia przede wszystkim w grupach ryzyka, czyli u osób, które są narażone na powikłania związane z przechorowaniem grypy. Należą do nich pacjenci przewlekle chorzy, z chorobami serca, płuc, nerek, osoby po przeszczepie i osoby starsze, po 65 r.ż.” – mówi prof. Ewa Bernatowska z Kliniki Immunologii Centrum Zdrowia Dziecka. Jej zdaniem, pediatra, udzielając rady rodzicom, powinien pamiętać o zalecaniu szczepień przede wszystkim dzieciom, które mają którąś z wymienionych chorób. Jeśli chodzi o pozostałe dzieci, to decyzja zależy raczej od wyczucia, indywidualnego potraktowania każdego małego pacjenta. Prof. E. Bernatowska uważa, że ze szczepieniem zdrowych niemowląt lepiej wstrzymać się do momentu ukończenia przez nie 1 roku.
“Warto jednak pomyśleć o zaszczepieniu dzieci, które zbyt często chorują. Szczepionki przeciwko grypie spełniają przecież funkcję prewencyjną, np. w przypadku dzieci podatnych na zapalenia ucha. Generalnie ekspozycja na dodatkowe zakażenie wirusem grypy jest już pewnym wskazaniem do szczepienia – ma ono chronić przed ciężkim przebiegiem grypy oraz przed powikłaniami. Ale pamiętajmy też, że dzieci mają prawo chorować 6-8 razy w roku” – mówi prof. E. Bernatowska.
Warto też pomyśleć o zaszczepieniu dzieci, które przebywają w większych zbiorowiskach – w żłobku, przedszkolu, szkole. Decyzję o tym, czy szczepić, rodzice powinni podjąć wraz z lekarzem. Specjaliści są jednak zdania, że w przypadku dzieci starszych, które nie chorują specjalnie często, nie ma takiej potrzeby.
